Gìn giữ và phát huy Nhã nhạc Cung đình Huế từ lâu được người dân xứ Huế xem đó như là trách nhiệm của mình. Trước khi Âm nhạc Cung đình Việt Nam-Nhã nhạc triều Nguyễn được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể và truyền khẩu nhân loại, Huế đã có nhiều đơn vị dàn dựng các chương trình có các tiết mục Nhã nhạc để biểu diễn cho công chúng yêu thích nhạc cổ xem. Nhưng phải đến sau khi Nhã nhạc Cung đình triều Nguyễn được ghi tên vào di sản nhân loại, Nhã nhạc mới được dàn dựng thành một chương trình riêng biệt, gần với nguyên gốc, và đưa đến công chúng trong và ngoài nước một cách bài bản hơn....

Âm giai buồn của Nhã nhạc một thời sau lũy tre xưa

Nhã nhạc là một hoạt động văn hóa đã được biểu hiện thường xuyên trong các cuộc lễ mang tính quốc gia, sau này do triều đình nhà Nguyễn tổ chức ở kinh đô Huế và tại một vài nơi quan trọng khác trong suốt hàng bao nhiêu năm. Trong thời hoàng kim, hàng năm, triều đình tổ chức khoảng 100 cuộc cúng tế, lễ lượt, đều có sự tham gia của Nhã nhạc. Sau khi triều Nguyễn, triều đại phong kiến cuối cùng cáo chung vào năm 1945, âm nhạc cung đình Việt Nam nói chung, Nhã nhạc nói riêng, đã dần tàn lụi.

Dàn Nhã nhạc đang trình tấu ở sân điện Thái Hoà. Ảnh chụp vào thập niên 1920. Ảnh tư liệu của Nhà nghiên cứu Phan Thuận An.

Cùng với biến thiên của lịch sử, Huế trở thành đất cố đô. Nhã nhạc rút lui khỏi chốn đô hội, chỉ còn lưu truyền trong dân gian sau lũy tre làng bởi các nghệ nhân đã từng phục vụ trong cung cấm và các "thợ kèn trống" phục vụ cho các kỳ tế lễ Xuân Thu nhị kỳ các làng, ở các đền miếu, những lễ Phật tại các chùa, những lễ tang ở các gia đình...Tiếng Nhã nhạc ngày ấy nghe âm ba rưng rức, trôi dạt...như tâm sự người trình tấu tiếc nuối cho thời hoàng kim quá vãng của những giai điệu diệu kỳ này. Điều đó cũng đương nhiên thôi, một khi Nhã nhạc không còn được trình tấu trong không gian hòang cung hòanh tráng như nó phải có, và cả những người trình tấu nó, chưa hẳn đã giữ được khí khái của lồng ngực một người nhiệt huyết như Nhã nhạc đòi hỏi...

Về sau, Nhã nhạc được tấu lên đó đây trong các buổi diễn của một số đòan nghệ thuật như Đòan Nghệ thuật truyền thống Huế (Sở VHTT TT Huế). Những năm 80, CLB Phú Xuân được thành lập. Đó là câu lạc bộ của các nghệ nhân âm nhạc từng phục vụ trong triều đình Huế xưa giờ đang còn sống như các cụ Nguyễn Kế, Trần Kích...Chính những hoạt động của câu lạc bộ này đã khiến cho công chúng thế giới bắt đầu biết về Nhã nhạc Việt Nam qua những chuyến đưa Nhã nhạc đi biếu diễn ở nước ngoài. Về sau, khi Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế chú trọng hơn việc gìn giữ và phát huy các giá trị phi văn hóa phi vật thể, cho thành lập Nhà hát truyền thống Cung đình Huế vào năm 1994, Nhã nhạc Huế bắt đầu được nghiên cứu và đưa vào kế hoạch gìn giữ, phát huy một cách bài bản hơn...

Nhã nhạc lên ngôi, điều kiện đến với công chúng nhiều hơn

Những nỗ lực gìn giữ và phát huy không mệt mỏi của những người dân Huế yêu âm nhạc cổ đã khiến các nhà chức trách quyết định phải tìm mọi cách khẳng định giá trị của Nhã nhạc đối với văn hóa nhân loại. Hồ sơ Nhã nhạc được thành lập từ những nỗ lực của đông đảo các nhà nghiên cứu. Ngày 7 tháng 11/2003, Âm nhạc Cung đình Việt Nam- Nhã nhạc (triều Nguyễn) được UNESCO ghi tên vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu nhân loại. Thế là từ đây, Nhã nhạc được đặt đúng vị trí mà nó xứng đáng, và công cuộc chinh phục công chúng bắt đầu với quy mô lớn hơn.

Nhã nhạc Huế- tiết mục mở màn đêm lễ hội Festival

Nhà hát truyền thống Cung đình Huế là đơn vị đi đầu trong việc quảng bá Nhã nhạc đến với công chúng. Suất diễn hòanh tráng nhất của Nhà hát là được biểu diễn Nhã nhạc tại trụ sở UNESCO nhân dịp Nhã Nhạc được trao bằng công nhận di sản thế giới và tiếp đó là tại các nước châu Âu, mà chính Giáo sư Trần Văn Khê đã bỏ công sức giới thiệu và dẫn chương trình. Khỏi phải nói, các đêm diễn đó đã thành công ngoài mong đợi...

Nhưng từ trước thời điểm lịch sử đó một tuần, ngày 1/11/2003, Nhà hát Duyệt Thị Đường tại Huế, nơi ngày xưa Nhã Nhạc từng biểu diễn cùng với tuồng và múa cung đình, đã lại sáng đèn. Các nghệ nhân La Cháu, Trần Kích mừng đến rơi nước mắt, bởi các ông không nghĩ rằng trong đời, mình lại có cơ hội trình tấu Nhã Nhạc, diễn tuồng, múa cung đình Huế...tại sân khấu này. Tuy nhiên, những ngày đầu biểu diễn, chương trình của Nhà hát Truyền thống Cung đình Huế không tránh khỏi sự lai tạp. Lắng nghe dư luận, và cùng sự giúp đỡ của các cố vấn như  Giáo sư Trần Văn Khê, Giáo sư Tô Ngọc Thanh..., sự truyền nghề tận tâm của các nghệ nhân như Lữ Hữu Thi, Nguyễn Kế, Trần Kích...chương trình ngày càng chỉnh chu hơn.

Trong hơn 10 năm qua, Nhà hát truyền thống Cung đình Huế của Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế đã tiến hành sưu tầm hàng trăm tư liệu liên quan đến âm nhạc cung đình, phục hồi hơn 40 nhạc chương, nhạc khúc, 20 điệu múa cung đình, 4 vở tuồng cổ, 14 trích đọan tuồng có Nhã nhạc làm nhạc nền...Nhiều vũ khúc, nhạc khúc đã được biểu diễn phục vụ khách du lịch đến Huế, tham gia các chương trình nghệ thuật của các Festival Huế...Trước đây, từ tháng 4/2003, Nhã nhạc Huế cũng được Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế tổ chức biểu diễn miễn phí để phục vụ nhân dân vào hai đêm 16 và 30 âm lịch hàng tháng. Tất cả những động thái này đã làm cho Nhã nhạc Huế đến với công chúng một cách tự nhiên và nhanh chóng.

Hiện tại, Nhà hát Truyền thống Cung đình Huế tổ chức một ngày đến 4 suất diễn tại Nhà hát Duyệt Thị Đường. Cùng với các suất diễn ở Minh Khiêm Đường (lăng Tự Đức), mỗi năm, Nhà hát thực hiện trên 1000 suất diễn tại chỗ, thu hút hàng ngàn lượt khách. Nhã nhạc ở Duyệt Thị Đường thực sự đã trở thành một thương hiệu nổi tiếng. Số lượng khách đến với Nhã nhạc Huế ngày một đông hơn, bằng chứng là doanh thu Nhà hát tăng nhanh chóng. Năm 2004, doanh thu của Nhà hát chỉ trên 800 triệu đồng. Năm nay, mới đến hết tháng 10/2005, doanh thu đã trên 1 tỷ đồng. Để phục vụ nhu cầu ngày càng cao và đa dạng, phong phú của du khách; ngoài những buổi biều diễn tại chỗ, Nhà hát còn bố trí diễn viên diễn tại các khách sạn, các chương trình giao lưu, lễ hội...Số diễn viên từ  ban đầu chỉ 27 người, nay đã tăng lên 120 người...

Khó có thể đếm hết được số suất diễn Nhã nhạc của Nhà hát cho các nguyên thủ quốc gia các nước đến xem trong các buổi chiêu đãi trọng thể của Nhà nước ta hoặc Nhã nhạc Cung đình Huế tháp tùng các đòan ngoại giao nước ta ra với công chúng thế giới. Năm ngoái, Nhã nhạc được biểu diễn cho Hoàng gia Na uy xem. Năm nay, nhân chuyến thăm Việt Nam của Chủ tịch nước CHND Trung Hoa Hồ Cẩm Đào, Nhã nhạc Cung đình lại  một lần nữa được trình tấu để tăng thêm tình hữu nghị của hai đất nước. Mới đây, chương trình Nhã nhạc ở Duyệt Thị Đường đã được Trung tâm Hỗ trợ tài năng, Cục Bản quyền tác giả Văn học nghệ thuật (Bộ VHTT) chọn trao giải thưởng Quả Cầu Vàng 2005. Nhân dịp này, Nhà hát Truyền thống Cung đình Huế có những đêm diễn tại Hà Tây, nơi diễn ra Ngày hội Văn hóa các dân tộc Việt Nam từ 17- 20.11 và lễ trao giải. Tiếp đó là những đêm diễn ở Khu triển lãm Vân Hồ-Hà Nội nhân Ngày Di sản Việt Nam 23/11. Còn trước đó, Nhà hát cũng cử đòan Nhã nhạc tham gia biểu diễn từ 16- 20/11 tại TP HCM nhân Kỷ niệm 10 năm Việt Nam gia nhập khối ASEAN... Những buổi đưa Nhã nhạc ra bên ngoài như thế, sẽ giúp công chúng lĩnh hội rõ hơn về cái hay, cái hoành tráng của Nhã nhạc Cung đình Huế...

Cho âm vang Nhã nhạc bay xa hơn...

Những ai đã từng xem đêm khai mạc Lễ hội Festival Huế 2004 chắc hẳn khó quên được những thanh âm của Nhã nhạc được trình tấu trong mưa. Giáo sư Trần Văn Khê đêm ấy đã không ngăn được xúc động vì đó là lần đầu tiên ông được nghe Nhã nhạc trong mưa và cảm thấy nó rất lạ. Từ câu chuyện đó, Giáo sư nói sang chuyện khác, rằng cần gắn Nhã nhạc với những không gian truyền thống khác nhau. Ông Phùng Phu, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cũng từng cho rằng đã đến lúc phải gắn Nhã nhạc với các sinh họat văn hóa khác để tạo tính liên tục, hệ thống và để du khách khỏi có cảm giác hụt hẫng khi tham quan. Ví như tổ chức những buổi thiết lễ đại triều, nghi thức cung nghinh, dâng trà... cùng các phương thức nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng khác... Qua việc tổ chức các buổi biểu diễn như thế, giới thiệu cho công chúng về lịch sử hình thành, công năng và nghệ thuật các loại nhạc cụ, giới thiệu các loại trang phục trong đời sống ngày xưa. Cũng sẽ có một phòng trưng bày nhạc cụ âm nhạc truyền thống ở ngay trong Bảo tàng Mỹ thuật cung đình...

Những dự định đó đang được xúc tiến, ví như sắp đến Nhã nhạc sẽ được biểu diễn ở các lăng tẩm khác ở Huế nữa. Một dự án phục hồi và phát huy Nhã nhạc trị giá 154.900USD đang được tiến hành bởi Quỹ Ủy thác Nhật Bản thông qua UNESCO. Dự án này kéo dài đến năm 2007 và sẽ giúp Huế sưu tầm các nhạc chương, nhạc khúc của Nhã nhạc; đào tạo diễn viên Nhã nhạc. Bước đầu, đã tuyển và đang đào tạo 20 diễn viên, đây sẽ là lực lượng bổ sung trong tương lai cho mục đích quảng bá rộng rải Nhã nhạc đến với nhân dân.

Hồ Đăng Thanh Ngọc