Thừa Thiên - Huế có hai khu phố cổ mà chính quyền kêu gọi người dân phải bảo tồn nguyên trạng. Đó là phố cổ Gia Hội (phường Phú Cát, thành phố Huế) và phố cổ Bao Vinh (xã Hương Vinh, huyện Hương Trà). Trước kỳ Festival Huế 2002, chính quyền địa phương bỏ tiền để nâng cấp và bảo tồn khu phố cổ Gia Hội, với tham vọng tạo nên “một Hội An của Huế”, một địa chỉ du lịch và là khuôn mẫu cho mô hình “bảo tồn phố cổ trong lòng đô thị hiện đại”. Kết quả thu được là một con phố được phủ thảm nhựa dài hơn 2 km; vỉa hè hai bên được bó vỉa bằng đá thanh cao và trải gạch cao ngất ngưởng, cùng với hai hàng cột đèn cao áp kiểu Tây. Không một ngôi nhà cổ nào được bảo tồn. Trái lại, nhà cao tầng xây mới hàng loạt, nuốt chửng vài ngôi nhà xưa sót lại. Và tất nhiên, “hồn của Huế xưa”, chẳng hề tái hiện ở bất kỳ nơi nào trên phố Gia Hội.

Bảo tồn: có tiền chưa đủ

Có lẽ, rút kinh nghiệm từ việc bảo tồn “phố cổ ra phố mới” ở Gia Hội, ngày 28/10/2003, UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế ra hẳn một quyết định về quy hoạch xây dựng và bảo tồn khu phố cổ Bao Vinh. Theo đó, UBND xã Hương Vinh không cho phép xây dựng nhà mới trong khu phố cổ Bao Vinh. Kết quả là cả người dân lẫn chính quyền sở tại hoang mang không biết đối phó thế nào với tình trạng nhà cổ mục nát, nhưng không được xây nhà mới. Mùa mưa lũ, nước sông dâng cao, lăm le tấn công vào những ngôi nhà đã xập xệ, rệu rã, đe doạ cuộc sống dân lành. Ông Nguyễn Điểm, chủ một ngôi nhà cổ nằm sát mép sông tâm sự: “Làm nhà mới để ở người ta không cho, mà nâng cấp một ngôi nhà cổ như thế này tốn cả trăm triệu, chúng tôi lấy đâu ra tiền”.

Tượng đồng tái hiện cảnh phố cổ ở Cảnh Đức trấn

Chính quyền địa phương cũng bối rối như người dân. Việc duy nhất mà chính quyền địa phương đã làm, theo lời ông Nguyễn Văn Bốn, chủ tịch UBND xã Hương Vinh: “Chúng tôi đã phải ủng hộ 5 gia đình có nhà cổ nhất mấy tấm tôn để che tạm!”.

Bảo tồn thích nghi

Được xưng tụng là thủ đô gốm sứ của Trung Hoa, Cảnh Đức trấn (Giang Tây, Trung Quốc) trở thành một thành phố công nghiệp, với hơn 3 triệu dân cư sinh sống. Tuy vậy, thành phố làm tốt việc bảo tồn di sản văn hoá truyền thống, trong đó có việc bảo tồn các khu phố cổ.

Con hẻm ở Cảnh Đức trấn vẫn giữ nguyên nét xưa

Khu phố đi bộ, nguyên xưa là khu mua bán sầm uất nhất trấn, có nhiều ngôi nhà cổ được xây dựng từ thời Minh (1368 - 1644) được bảo tồn và khai thác một cách độc đáo, mà các nhà bảo tồn Việt Nam vẫn gọi là “bảo tồn thích nghi”. Từ đầu phố con phố dài hơn 3km, du khách chỉ nhìn thấy lô xô mái ngói bờ tường rêu phong cổ kính, đèn lồng đỏ treo cao, Hán tự sơn son thếp vàng, những khuôn cửa chạm trổ công phu... Vào sâu trong phố, du khách sẽ ngạc nhiên đến sững sờ: toàn bộ mặt tiền là kiến trúc cổ hoặc “phỏng cổ”, nhưng bên trong là những cửa hàng sang trọng, đầy ắp hàng hóa cao cấp và xa xỉ, đến từ khắp nơi trên thế giới.

Nhà cổ Huế được phục chế

Nhà cửa hai mặt phố đều là nhà hai tầng trở lên. Tầng một là nơi kinh doanh mua bán, mặt tiền được thiết kế theo thể thức của những ngôi nhà cổ khung gỗ, nhưng bên trong bày biện rất hiện đại. Các tầng trên là những kiến trúc gỗ theo kiểu thức truyền thống, Xen giữa những khối nhà cổ là những con hẻm với thạch đăng, nghi môn gắn đại tự, có cả những ngôi miếu nhỏ, được bảo tồn nguyên trạng. Giữa phố là những bồn hoa kiểng, thi thoảng điểm xuyết những pho tượng đồng kích thước như thật, diễn tả các cảnh tượng mua bán, sinh hoạt ở Cảnh Đức trấn xưa. Người mua kẻ bán trên phố tấp nập, khung cảnh cổ kim đan xen, hoà quyện.

Theo lời ông Sào Hải Thanh, một người kinh doanh trong khu phố cổ, dựa vào kết quả điều tra nghiên cứu của các chuyên gia, chính quyền thành phố sẽ lựa chọn những kiến trúc có giá trị để đầu tư kinh phí trùng tu bảo tồn. Nếu là đền chùa, miếu mạo, công quán... thì nhà nước sẽ đầu tư toàn bộ; nếu là tư gia, nhà nước sẽ hỗ trợ 50% kinh phí. Những ngôi nhà khác, nếu nằm ở mặt tiền phố cổ, người dân sẽ tự bỏ tiền để cải tạo và nâng cấp mặt tiền ngôi nhà theo kiến trúc xưa, với sự tư vấn của các chuyên gia, còn bên trong thì tuỳ ý gia chủ. Những ngôi nhà nằm ở phía sau, hoặc nằm sâu trong hẻm, người dân có quyền cải tạo sửa chữa theo ý mình, miễn là không phá vỡ cảnh quan phố cổ.

Còn đây là một đoạn phố cổ Bao Vinh, Huế. Trông người ngẫm ta, thấy ngậm ngùi  (Ảnh: NetCoDo)

Nhờ vậy, Cảnh Đức Trấn đã bảo tồn được khu phố cổ, đồng thời biến nơi đây thành nơi mua bán sầm uất và là địa chỉ tham quan của khách du lịch. Hồn của phố xưa được tái hiện, di sản văn hoá được bảo tồn, còn người dân thì được sinh sống và kinh doanh trong những ngôi nhà vừa cổ kính, vừa hiện đại, với các điều kiện an sinh được đảm bảo.

Trần Đức Anh Sơn (SGTTO)