Ngày 22/5, ông Nguyễn Hữu Hoàng hội viên Câu lạc bộ UNESCO Nghiên cứu Sưu tầm cổ vật Việt Nam (hiện trú tại thôn Trung Đông, xã Phú Thượng, huyện Phú Vang) đã sưu tầm được 04 khẩu súng thần công cổ bằng đồng. Đây là những khẩu đại bác được ngư dân thôn Tân An, thị trấn Thuận An tìm thấy trong khu vực phá Tam Giang, gần cửa biển Thuận An. Sau khi được ông Nguyễn Hữu Hoàng thông báo, chúng tôi đã lập tức đến khảo sát những khẩu súng này. Qua giám định ban đầu, có thể khẳng định, đây là những khẩu súng đồng của thời chúa Nguyễn, một loại cổ vật rất quý hiếm của Huế xưa.

Đuôi súng thể hiện nhiều hoa văn mang phong cách khác nhau

Hiện nay, 04 khẩu súng thần công bằng đồng trên đang được cất giữ tại nhà ông Nguyễn Hữu Hoàng. 04 khẩu này là 2 cặp súng hoàn toàn giống nhau về kích thước và hình thức trang trí. So với những khẩu súng đồng có niên đại sớm hiện được trang bày và cất giữ tại các bảo tàng khu vực Huế, chúng có một số điểm tương đồng, nhưng cũng có nhiều đặc điểm riêng rất độc đáo.

Anh Nguyễn Hữu Hoàn và 4 khẩu thần công đang lưu giữ

Loại súng thần công thứ nhất (tạm gọi là loại A) dài 162cm, khẩu kính nòng 65mm, đường kính nòng 19cm, đường kính phần lớn nhất ở đuôi súng 23,5cm. Hai khẩu súng loại này đều còn nguyên vẹn, đầy đủ hai quai súng, hai thanh trụ ngang để gắn vào giá súng cùng các chi tiết trang trí, các dòng chữ Latin3 và chữ Hán khắc trên thân và mặt trụ.

Loại súng thần công thứ hai (tạm gọi là loại B) dài 176cm, khẩu kính nòng 60mm, đường kính nòng 14cm, đường kính phần lớn nhất ở đuôi súng 22cm. Cả hai cũng còn nguyên vẹn các phần như cặp trên, tuy nhiên, phần chữ Hán khắc ở bên mặt trụ đã bị mờ phần lớn.

Nếu so sánh, cặp súng loại A tuy ngắn hơn loại B nhưng khẩu kính lại lớn hơn, trọng lượng cũng lớn hơn cặp loại B, và về mặt trang trí, cũng công phu hơn khá nhiều.

Chuôi súng thần công loại A  tạo thành một núm thon hình trái xoài, eo thắt, để trơn, không có các chấm trang trí như súng của Hà Lan cùng thời (hiện trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế). Giữa chuôi có đường rãnh chạy vòng tròn. Nhưng mặt đáy súng lại được trang trí công phu. Đáy chia 3 lớp vòng tròn. Lớp trong để trơn. Lớp thứ 2 được thành 4 phần bằng 4 lá đề; giữa mỗi lá đề có một hình trang trí khá lạ mắt, điểm thêm 2 núm nhỏ hai bên và vô số các lỗ nhỏ để trang trí nền (xem ảnh). Lớp thứ 3 ở ngoài cùng, trang trí bằng các dây leo kiểu dây nho của phương Tây.

Bốn khẩu thần công đang lưu giữ tại nhà anh Nguyễn Hữu Hoàn

Chuôi súng loại B cũng thắt núm, nhưng hình dạng thuôn không đều. Đáy súng để trơn và chia thành các vòng nhỏ dần về phía chuôi kiểu như trôn ốc.

Phần thân súng cả 2 loại đều nhỏ dần đều từ chuôi đến nòng, kiểu đòng đòng lúa. Thân súng đều được chia thành 3 phần do các đường đai niền nổi quanh thân súng tạo nên.

Phần dưới cùng, với loại súng thần công A thì  có 3 điểm trang trí, trong đó 2 ô dưới khắc các mẫu tự phương Tây, ngoài trang trí hoa lá; điểm trên cùng là một phù hiệu, tựa như chiếc vương miện hoặc gia huy các dòng họ lớn ở phương Tây,  nhưng có biểu tượng cây thánh giá ở trên cùng. Ở loại súng thần công B thì phần này chỉ có một ô trang trí hình oval nhưng rất đặc sắc. Ô trang trí được chia thành 4 vòng lồng vào nhau. Bên ngoài là dải hoa kiểu vòng nguyệt quế; vòng thứ 2 trang trí bằng các bông hoa 4 cánh; vòng thứ 3 để trơn; vòng trong cùng khắc nổi hình chim phụng hoàng đang ngẩng cao đầu, vươn cánh, trông khá sinh động.

Hoa văn trang trí trên thân súng thần công cổ được phát hiện tại Huế

Phần giữa súng, cả 2 loại A và B đều khá giống nhau. Đây là phần để trơn, phía trên gắn 2 quai súng, hai bên có 2 trụ tròn chìa ngang để gắn súng vào giá đỡ. Các quai súng này có hình dáng và kiểu thức trang trí rất giống một số quai vạc đồng đúc thời chúa Nguyễn Phước Tần (1648-1687) hiện đặt trong địa bàn các khu di tích Huế4. Ở hai bên mặt trụ tròn của cả 2 loại súng có khắc chữ Hán. Các chữ Hán này khắc tương đối cạn, nét nhỏ và ít sắc sảo, hình thức khá giống loại chữ khắc trên vạc đồng thời các chúa Nguyễn đã nói. Có 2 mặt khắc 5 chữ Hán chia thành 2 dòng, bố trí kiểu chữ Hán cổ, từ trên xuống, từ phải qua trái. Các mặt còn lại có chữ Hán đều chia thành 1 dòng, xếp từ trên xuống. Chúng tôi đã đọc được các dòng chữ “Tả Thủy Đội Kiên Thuyền”左水隊坚船, “Hữu Thủy Đội Kiên Thuyền”右水隊坚船 (loại chia thành 2 dòng); “Kiên nhất thập bát cửu”坚一十八九 (?), “Kiên nhị thập”坚二十 (loại 1 dòng)...

Ngay bên ngoài phần giữa này, cả 2 loại súng đều có một dải trang trí rất đẹp với hình dây hoa, quả và những đôi chim trông như chim phụng đang chầu về hình bông hoa 4 cánh.

Ở phần trên cùng, tức đoạn nòng súng, giữa loại A và loại B cũng có khác biệt.

Loại A, ở hai bên đường niền nòng súng trang trí 2 dải hoa cúc lớn theo hướng ngược nhau. Ở vị trí tương tự, loại B cũng trang trí bằng 2 dải hoa nhưng nhỏ hơn và mật độ dày hơn rất nhiều. Nòng loại A được niền bằng 2 lớn đai lớn, khiến phần ngoài cùng lớn hơn bên trong nhiều. Loại B thì không có đai niền mà nòng súng chỉ hơi loe ra và lớn hơn bên trong chút ít.

Có thể nói, cả về kỹ thuật và mỹ thuật, những khẩu súng thần công trên đây đều đạt đến trình độ cao, không hề thua kém so với các khẩu súng thần công bằng đồng của phương Tây cùng thời hiện còn lưu giữ được tại Huế.  

Mấy nhận xét bước đầu 

Qua việc khảo sát những khẩu súng thần công trên, chúng tôi có mấy nhận xét bước đầu như sau:

1- Có thể khẳng định đây là những khẩu súng súng thần công bằng đồng cổ nhất được phát hiện tại khu vực Huế, niên đại của những khẩu súng này có lẽ trong khoảng thế kỷ XVII. Hình thức trang trí trên thân súng có nhiều điểm tương đồng với một số hiện vật bằng đồng (vạc, súng thần công), bằng đá (bia đá) có niên đại tương đương hiện còn lưu giữ tại cố đô.

2-Những khẩu súng này đã được sử dụng trong quân đội thời chúa Nguyễn, là vũ khí của thủy quân thời kỳ này.

Đối chiếu với tư liệu thì thấy, Tả Thủy Đội, Hữu Thủy Đội Kiên Thuyền đều là tên gọi (phiên hiệu) của các đơn vị thuộc thủy quân thời chúa Nguyễn.

Theo Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, Tả Thủy, Hữu Thủy là các đơn vị Thuyền thuộc Nội thủy binh của Chánh dinh Phú Xuân6. Quân đội chúa Nguyễn thời kỳ này (giữa thế kỷ XVII) chia ra làm Nội Binh và Ngoại Binh, Nội Binh là quân lính ở Chánh dinh và Cựu Dinh (tức Cát Dinh ở Quảng Trị); Ngoại Binh là quân lính tại các dinh trấn khác.

Có thể số súng thần công này đã từng được đặt trên trên một chiếc tàu bị chìm tại vùng cửa Eo (tức cửa Thuận An) do tai nạn hoặc do chiến tranh trong thời các chúa, tuy nhiên, không thấy sử sách ghi lại sự kiện này.

Bản dập trên giấy dó của Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế thể hiện nhiều mẫy tự, phong cách hoa văn khác nhau trên một khẩu thần công

3-Hiện chưa thể xác định nguồn gốc xuất xứ của các khẩu súng thần công trên, nhưng rất có thể đây là súng được đúc tại Huế với sự hợp tác củaJoaz da Cruz (hay Jean de la Croix) với những người thợ Phường Đúc. Những phù hiệu và dòng chữ Latin trên thân súng có thể là “dấu ấn” của Joaz da Cruz ?

Tuy nhiên, đây mới là một giả thiết, cần phải được kiểm chứng.

Dù đúng hay không thì những khẩu súng thần công trên cũng là loại cổ vật đặc biệt quý hiếm của Huế. Bởi vậy, sau chuyến khảo sát chúng tôi đã đề nghị các cơ quan chức năng tiếp xúc ngay với ông Nguyễn Hữu Hoàng để làm các thủ tục chuyển nhượng và đưa các khẩu súng thần công về đúng nơi chúng chúng cần đến.

Cũng cần nói thêm rằng, hành động của ông Hoàng là rất đáng tuyên dương, bởi trước tình trạng thương nhân sắp mua súng thần công (thực tế trước đó họ đã mua và đưa đi một số khẩu) và đưa ra khỏi Huế, ông đã không ngần ngại bỏ tiền mua lại những khẩu súng trên và báo ngay cho các đơn vị chức năng cùng cơ quan báo chí. Cổ vật ở xứ Huế hiện còn rất nhiều, trong các di tích, lưu lạc trong dân gian, dưới lòng đất, dưới lòng sông, biển... Cũng đã có bao nhiêu cổ vật đã âm thầm bỏ xứ ra đi mà các cơ quan chức năng không hề hay biết. Vậy nên, chúng ta phải có một chính sách phù hợp để khuyến khích người dân thì việc sưu tầm các cổ vật cho hệ thống bảo tàng Nhà nước mới có triển vọng thành công.

Chúng tôi chỉ ước ao rằng, 4 khẩu thần công quý giá mới được phát hiện sẽ được chuyển về Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, và tới đây sẽ được trưng bày tại triển lãm về ngành nghề thủ công truyền thống Huế trong dịp Festival chuyên đề năm nay.  

P.T.H (Theo Thừa Thiên Huế cuối tuần)